Artykuły

Lekko i naukowo

AUTOR: Izabela Mikrut FOT.: Wydawnictwo Ossolineum
13.01.2018


Big skiba cyganeria okladka front nowa ost cbixb

Najciekawsza zawsze wydaje się przeszłość wycinkowa, dotycząca działań konkretnych grup społecznych, motywów czy zjawisk. W tę stronę podąża Dominika Skiba, kiedy próbuje zaprezentować losy Cyganerii Warszawskiej z XIX wieku (autorka proponuje nazwę i pisownię dla wyróżnienia tematu w książce, poszczególnych przedstawicieli bohemy artystycznej nazywa jednak „cyganami”, prawdopodobnie dla odróżnienia od przedstawicieli narodowości romskiej).

Cyganeria stanowi przedmiot analiz, ale to także punkt wyjścia do kolejnych zawężeń tematycznych. Przez większą część tomu „Cyganeria artystyczna i cyganowanie w romantycznej Warszawie” zajmuje się bowiem tworzeniem literackich szkiców biograficznych dotyczących najbardziej barwnych postaci, ludzi, którzy zaistnieli w świadomości społecznej bądź byli ważni dla samego „ruchu”. Pojawiają się w książce sylwetki dziś już zapomniane, spychane na margines historii kultury – a przecież w swoim czasie cenione i liczące się nie tylko w środowisku. Skiba jednak rezygnuje z kostycznych encyklopedycznych tekstów, stawiając na żywiołowe charakterystyki. Dodaje do prezentacji rys artyzmu, ocalając w ten sposób choć częściowo żywiołowość bohaterów. Sięga i po specyficzny język, którym się posługiwali – wprowadzanie bardzo drobnych cytatów znakomicie ilustruje obyczajowość czy rodzaj stylistyki, ma wymiar nie tylko dokumentacyjny, ale i ozdobny; i po szereg anegdot ocalonych z życiorysów czy wspomnień. Dzięki temu kolejne minibiografie, nawet jeśli niemożliwe do ostatecznego wypełnienia pod kątem faktów, wydają się zamknięte i precyzyjne. Autorka zyskuje tak również koloryt lokalny – niezwykle istotny w przypadku prezentowania oryginalnego środowiska i galerii nietuzinkowych osobowości.

Zwraca uwagę dokładne obudowanie tekstu odwołaniami, autorka nie dość, że dobrze orientuje się w materiałach źródłowych, to jeszcze potrafi przedstawić czytelnikom zestaw dodatkowych ciekawostek: nie omija kontekstów, tego, co mogło wpłynąć na postawy cyganów lub w ogóle ich – jako późniejszych przedstawicieli bohemy artystycznej – kształtować. Jest wyczulona na wszelkie „dziwactwa” i ekstrawagancje, zmiany w kodach kulturowych, skrzętnie je odnotowuje, aby uzyskać jak najpełniejszy obraz sytuacji i móc wydobyć najtrafniejsze interpretacje. To sprawia, że zwykłe biografie zaczynają funkcjonować jak zgrabne literackie eseje – poza wartością informacyjną dostarczają jeszcze przyjemności lekturowej.

Oczywiście sam przegląd postaci, nawet najbardziej niezwykłych i niesztampowych, byłby tylko rozdrabnianiem tematu, omawianiem go na jednostkowych przykładach. Książkę zatem autorka zamyka kilkoma – równie udanymi – szkicami dotyczącymi ogólnej sytuacji literackiej i kulturalnej – odnosi się na przykład do instytucji kawiarni literackich czy do możliwości na rynku prasy. Zajmuje się tematami spoza podstawowego nurtu działań twórców, ale dobrze uzupełnia nimi opowieść o „cyganach”. Tom stworzony na bazie pracy doktorskiej jest atrakcyjny także dla zwykłych odbiorców zainteresowanych tematem – nie ma tu hermetycznego dyskursu ani popisywania się znajomością teorii czy metodologii. Została esencja, to, co pozwala najlepiej uchwycić ideę „Cyganerii Warszawskiej” (w zasadzie nie wiadomo, czy naprawdę takie wyodrębnienie było potrzebne, skoro Skiba i tak zajmuje się indywidualistami, w ogóle stara się nie dokonywać syntez). Dla czytelników najważniejsza będzie jednak umiejętnie prowadzona narracja, sposób przedstawiania życiorysów oraz zjawisk. Autorka naświetla sytuację konkretnej grupy, daje punkt odniesienia dla konstruowania innych faktograficznych opowieści. Pogłębia wiedzę na temat czegoś, co funkcjonuje w świadomości odbiorców jako ogólnikowy stereotyp. Udowadnia też ta autorka, że da się połączyć beletrystyczną niemal (ale nie uboższą przez to w fakty) narrację i tekst o wartości naukowej.

Dominika Skiba: Cyganeria artystyczna i cyganowanie w romantycznej Warszawie. Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 2016.