Artykuły

Zauważenie

AUTOR: Izabela Mikrut FOT.: Fundacja Teatr 21
12.02.2018


Odzyskiwanie o poziom

Ogromny jest tom "Odzyskiwanie obecności. Niepełnosprawność w teatrze i performansie" - i sycący wybór tekstów polskich i zagranicznych badaczy, a mimo to ma się wrażenie, że autorzy ślizgają się po powierzchni tematu ze względu na kontekst społeczno-obyczajowy. Próbują bowiem, zgodnie z zasadami politycznej poprawności i za samymi niepełnosprawnymi performerami zmieniać język mówienia o ciele, wytyczać zadania i role publiczności i zastanawiać się, na ile etyczne i właściwe jest odgrywanie niepełnosprawności przez zdrowych aktorów. Niektórzy zajmują się również motywem zdjęć artystycznych dla osób z różnymi niepełnosprawnościami - i wszyscy pomijają zgodnie jeden motyw: co by było, gdyby niepełnosprawni na scenie nie opowiadali o niepełnosprawności, a grali zwyczajne role. Gdyby niepełnosprawność nie narzucała automatycznie zakresu zagadnień, gdyby osoby niepełnosprawne otrzymały role standardowo przez pełnosprawnych odtwarzane. Wydawałoby się, że to podejście oczywiste, ale tak nie jest - co pokazuje, że jeszcze długą drogę trzeba będzie przejść, by móc zasypać podziały i zacząć mówić o faktycznej równości.

Książka została zbudowana z rzeczowych i ciekawych tekstów (dwa lub trzy razy tylko zdarza się, że hermetyczny styl i nadmierne zanurzenie w teoriach odbierają przyjemność lektury), nie ma też powtórzeń czy powrotów do jednych i tych samych źródeł. Oczywiście każdy zainteresowany motywem będzie mógł wskazać kolejne obszary do omówienia - choćby, z rodzimego podwórka, Absurdalny Kabaret lub Drzewo a Gada - ale przynajmniej zyska dzięki tomowi przegląd zjawisk i ciekawostek tematycznych. Samo opracowanie konstrukcji jest tu warte uznania, teksty wzajemnie się dopełniają, odnoszą się do różnych kręgów działań - czym innym są wyczyny taneczne niepełnosprawnych, czym innym performensy (lub niemal autobiograficzne stand-upy), czym innym wreszcie - sposoby pracy z osobami o ograniczonej motoryce lub chorymi psychicznie. W tym punkcie daje się jednak zauważyć kolejne uogólnienie trudne do zaakceptowania. Z reguły w mówieniu o niepełnosprawności pojawia się wózek inwalidzki - kto siedzi na wózku, w tym ujęciu może używać rąk - albo niepełnosprawność umysłowa. Autorzy jakby bali się podrążyć temat, nie chcą zastanawiać się na tym, jakie inne ograniczenia na scenie przynosi niepełnosprawność - wolą raczej podkreślać możliwości, drogi już otwarte. To prowadzi do gloryfikowania tego odgałęzienia działalności teatralnej, uniemożliwia więc sensowne porównania.

Skoro niepełnosprawność widzom najłatwiej jest zobaczyć, pojawiają się tu teorie związane z seksualnością, kategoriami gender, ale też odmiennością czy wykluczeniem. Zarzuca się całkowicie inne niż powiązane z niepełnosprawnością treści wygłaszane ze sceny, zupełnie jakby osoby niepełnosprawne tylko o takim rodzaju doświadczeń mogły mówić. "Odzyskiwanie obecności" przypomina zatem, jak wiele jeszcze jest do zrobienia w tym temacie. Na uwagę zasługuje fakt precyzyjnego przygotowywania kolejnych tekstów - ani razu czytelnik nie zostanie pozbawiony możliwości pogłębienia wiedzy na wybrany temat. Konfrontacje z działaniami spoza mainstreamu mogą być inspirujące. Warto jednak byłoby zastanowić się nad istotą obecności niepełnosprawnych na scenie. Tu wcale nie musi chodzić o odzyskiwanie obecności - temu celowi służą rozmaite społeczne kampanie, teatr może zapewniać coś więcej. Na to na razie badacze nie są przygotowani, mimo przekonania o przełamywaniu tabu - wpadają w bezpieczne koleiny i wykorzystują tylko sprawdzone mechanizmy. Dostrzegają to, co i tak dostrzeżone - a to ciągle jeszcze za mało. Mimo tych zastrzeżeń należy podkreślić wysoką jakość merytoryczną publikacji.

Odzyskiwanie obecności. Niepełnosprawność w teatrze i performansie. Wybór i opracowanie Ewelina Godlewska-Byliniak, Justyna Lipko-Konieczna. Fundacja Teatr 21, Warszawa 2017.